تغییرات عجیب مغز بعد از ترک تریاک

تغییرات عجیب مغز بعد از ترک تریاک! اگر تریاک را ترک کرده باشی، احتمالاً یک چیز را خوب می فهمی: تمام شدن خماری به این معنی نیست که مغزت همان لحظه به حالت قبل برمی گردد.

ممکن است چند روز یا چند هفته از آخرین مصرف گذشته باشد، بدن درد و عرق کردن کمتر شده باشد، اما هنوز حوصله هیچ کاری را نداشته باشی، خوابت به هم ریخته باشد، زود عصبی شوی یا مدام فکرت سمت مصرف دوباره برود. .

حتی ممکن است با خودت بگویی: من که ترک کردم، پس چرا هنوز مغزم درست کار نمی کند؟

این اتفاق لزوما به معنی ضعیف بودن اراده یا شکست ترک نیست.

 

وقتی برای مدت طولانی تریاک و سایر مواد افیونی وارد بدن می شوند، مغز خودش را با حضور آنها تطبیق می دهد. وقتی مصرف قطع می شود، این سازگاری ها یک شبه از بین نمی روند.

برای همین ممکن است بعد از تمام شدن علائم جسمی ترک، هنوز بی قراری، اختلال خواب، کم شدن انگیزه، تحریک پذیری یا میل شدید به مصرف داشته باشی.

بخشی از این حالت ها به تغییر عملکرد مدارهای مربوط به پاداش، استرس، احساسات و کنترل رفتار مربوط می شود.

اما یک نکته امیدوارکننده هم وجود دارد: مغز قرار نیست آسیب ببیند و همان طور باقی بماند.

با ادامه ترک و دریافت درمان مناسب، بخشی از تغییرات ساختاری و عملکردی مغز می تواند به مرور بهتر شود.

البته سرعت این اتفاق برای همه یکسان نیست و ترک کردن با برگشت کامل مغز به وضعیت قبل از مصرف یکی نیست.

چرا مغز بعد از ترک تریاک به هم می ریزد؟

شاید برایت سوال باشد که چرا وقتی دیگر تریاک مصرف نمی کنی، هنوز مغزت آرام نشده است.

مصرف طولانی مدت مواد افیونی باعث می شود مغز در سطح گیرنده های عصبی، سلول های مغزی و ارتباط بین شبکه های عصبی خودش را با شرایط جدید تطبیق دهد. مغز در واقع سعی می کند خودش را با حضور دائمی ماده مخدر هماهنگ کند.

حالا تصور کن مغز مدت زیادی با این شرایط کار کرده و ناگهان تریاک حذف شود. تنظیماتی که قبلا برای حضور ماده ایجاد شده بودند، همان لحظه ناپدید نمی شوند. مدتی زمان لازم است تا مغز خودش را با شرایط جدید هماهنگ کند.

برای همین ممکن است از نظر جسمی احساس کنی دیگه خماری ندارم، اما از نظر ذهنی هنوز حالت خوب نباشد.

این دو مرحله را نباید با هم اشتباه گرفت.

اثرات مصرف تریاک بر مغز و سیستم عصبی

بعد از ترک، تغییراتی که در مغز اتفاق می افتد می تواند روی چند چیز اثر بگذارد: لذت بردن از زندگی، انگیزه، میزان استرس، تمرکز، تصمیم گیری و حتی میل به مصرف دوباره.

البته قرار نیست همه کسانی که تریاک مصرف کرده اند دقیقا همین علائم را داشته باشند یا همه آنها با یک شدت و برای یک مدت مشخص ادامه پیدا کنند.

• سیستم پاداش مدتی مثل قبل کار نمی کند

یکی از چیزهایی که ممکن است بعد از مصرف طولانی مدت مواد افیونی اتفاق بیفتد، تغییر در مدارهایی است که با پاداش و انگیزه ارتباط دارند.

اینجا معمولا اسم دوپامین مطرح می شود، اما موضوع فقط این نیست که بگوییم دوپامین کم شده یا دوپامین زیاد شده. مسئله پیچیده تر از این حرف هاست.

چند بخش مختلف مغز با هم درگیر هستند و نحوه پاسخ مغز به چیزهایی که قبلاً برایت لذت بخش بوده اند، ممکن است تغییر کند.

به همین دلیل ممکن است بعد از ترک با خودت بگویی: دیگه از هیچ چیزی لذت نمی برم.

غذا خوردن، بیرون رفتن، دیدن دوستان، کار کردن یا حتی چیزهایی که قبلا دوست داشتی، ممکن است برای مدتی مثل گذشته جذابت نکنند.

این حالت می تواند خیلی اذیت کننده باشد، چون آدم با خودش فکر می کند: پس من برای چی ترک کردم وقتی هنوز حالم خوب نیست؟

ولی این احساس لزوما دائمی نیست. در بعضی افراد با ادامه پرهیز و گذشت زمان بهتر می شود و به این معنی نیست که سیستم لذت مغز برای همیشه از بین رفته است.

• باقی ماندن میل به تریاک، حتی وقتی خماری تمام شده است

این قسمت برای خیلی ها عجیب است.

ممکن است دیگر بدن درد نداشته باشی، آبریزش بینی و عرق کردن کمتر شده باشد و آن بی قراری شدید روزهای اول هم فروکش کرده باشد، اما ناگهان یک میل شدید به مصرف سراغت بیاید.

گاهی فقط یک مکان کافی است.

یا دیدن یک آدم خاص.

یا حتی یک وسیله ای که قبلا هنگام مصرف از آن استفاده می کردی.

گاهی هم هیچ محرک مشخصی وجود ندارد و فقط یک روز بد، یک دعوای خانوادگی، استرس کاری یا یک حال ناخوشایند می تواند فکر مصرف را دوباره فعال کند.

علت این موضوع فقط وابستگی جسمی نیست. مغز در طول مدت مصرف، بین ماده مخدر و نشانه های مختلف محیطی ارتباط ایجاد می کند. بخش هایی از مغز که در یادگیری، پاداش و احساسات نقش دارند، در این فرایند دخیل هستند.

برای همین این دو جمله یکی نیستند:

دیگه خماری ندارم.

و

دیگه هوس تریاک نمی کنم.

ممکن است اولی درست باشد، ولی دومی هنوز درست نشده باشد.

• سیستم استرس مغز می تواند برای مدتی حساس تر شود

بعد از ترک ممکن است خیلی زودتر از قبل عصبی شوی، اضطراب داشته باشی، بی قرار باشی یا یک حس ناخوشایند مبهم همراهت باشد.

این فقط تصور تو نیست. در دوره ترک، مدارهای مربوط به استرس و احساسات می توانند فعال تر شوند و در ایجاد اضطراب، تحریک پذیری و بی قراری نقش داشته باشند. پژوهش ها در این میان به نقش آمیگدال و شبکه ای که به آن آمیگدال گسترده گفته می شود، اشاره کرده اند.

مشکل از جایی شروع می شود که آدم برای خلاص شدن از این حال بد به مصرف دوباره فکر می کند.

ممکن است با خودت بگویی: فقط یه مقدار می کشم که آروم بشم.

مصرف دوباره ممکن است برای مدتی این احساس ناخوشایند را کمتر کند. اما همین تسکین موقت می تواند مغز را دوباره وارد همان چرخه ای کند که ترک کردنش سخت بوده است.

• ممکن است تمرکز و تصمیم گیری مدتی سخت تر شود

اگر بعد از ترک احساس کردی ذهنت مثل قبل جمع و جور نیست، تمرکز کردن سخت شده یا برای تصمیم های ساده بیشتر از گذشته وقت می گذاری، این هم می تواند بخشی از روند بهبودی باشد.

مصرف طولانی مدت مواد افیونی با تغییراتی در نواحی و شبکه های مغزی مرتبط با توجه، کنترل شناختی، تصمیم گیری و تنظیم رفتار ارتباط دارد.

مطالعات تصویربرداری مغز نیز تغییراتی را در نواحی پیش پیشانی و مدارهای مرتبط با پاداش و احساسات نشان داده اند.

این مشکلات همیشه بلافاصله بعد از ترک برطرف نمی شوند.

ممکن است چند هفته یا حتی مدت بیشتری احساس کنی ذهنت کند شده یا تمرکز کردن مثل گذشته راحت نیست.

اما اینجا یک اشتباه رایج وجود دارد: این علائم را نباید فورا به معنی مغزم برای همیشه خراب شده تفسیر کنی.

مطالعات انجام شده روی بهبودی پس از مصرف مواد نشان می دهند که بخشی از عملکردهای شناختی می توانند با ادامه پرهیز بهبود پیدا کنند، هرچند مقدار و سرعت این بهبود در افراد مختلف متفاوت است.

جدول زمانی بازسازی مغز؛ از هفته اول تا یک سال بعد از ترک

یکی از دلهره های بزرگ کسی که تریاک را کنار گذاشته این است که نمی داند این برزخ روانی تا کی ادامه دارد. گرچه مغز هر انسانی ساختار منحصر به فردی دارد، اما فرایند نوروپلاستی و ترمیم مدارهای مغزی معمولاً این مسیر را طی می کند:

سندروم PAWS یا خماری پنهان مغز چیست و چرا نباید از آن ترسید؟

بسیاری از افراد یک یا دو ماه بعد از ترک ناگهان با حالتی مواجه می شوند که می گویند: «من که بدنم پاک شده و دردی ندارم، پس چرا امروز بی دلیل این قدر افسرده ام؟ چرا حوصله فرزندم را هم ندارم؟»

این حالت در پزشکی با نام سندروم ترک پس از مرحله حاد (PAWS) شناخته می شود. این پدیده نشانه خرابی دائمی مغز یا شکست درمان نیست، بلکه شبیه به تپق زدن موتور خودرویی است که تازه تعمیر شده است.

در این مرحله، سلول های مغز در حال سیم کشی مجدد خود هستند. مغز هنوز یاد نگرفته است چطور بدون تریاک با استرس های کوچک روزمره کنار بیاید. این نوسانات روانی موجی شکل هستند؛ یعنی ممکن است سه روز حالتان عالی باشد و روز چهارم بی دلیل احساس پوچی کنید. دانستن نام این سندروم به بیمار کمک می کند بفهمد مقصر خودش نیست، مغز فقط در حال خانه تکانی است و این امواج به مرور زمان کوتاه تر و ضعیف تر می شوند.

محرک های طبیعی؛ چطور دوپامین خواب رفته مغز را بیدار کنیم؟

تا ماه ها بعد از ترک، مغز در حالت خشکسالی دوپامین به سر می برد؛ چون عادت کرده بود با یک دود یا مصرف تریاک، سیلی از لذت مصنوعی دریافت کند. برای این که مغز دوباره به صورت خودکار دوپامین تولید کند، باید آرام آرام آن را به کار انداخت:

• قدرت شوک آب سرد: گرفتن دوش آب سرد در انتهای حمام به مدت ۳۰ ثانیه تا یک دقیقه، ترشح دوپامین و نورآدرنالین طبیعی بدن را تا بیش از ۲۰۰ درصد افزایش می دهد و به طرز معجزه آسایی بی حالی و ماتی ذهن (Brain Fog) را از بین می برد.
• ورزش های هوازی سبک اما پیوسته: دویدن آرام یا پیاده روی تند روزانه باعث ترشح فاکتوری به نام BDNF در مغز می شود که دقیقاً مثل کود کشاورزی برای رشد و جوانه زدن سلول های عصبی جدید عمل می کند.
• تغذیه غنی از پیش سازهای دوپامین: مصرف غذاهای حاوی آمینواسید تیروزین مثل تخم مرغ، موز رسیده، بادام زمینی، گوشت بوقلمون و حبوبات، مواد اولیه لازم را برای ساخت انتقال دهنده های عصبی در اختیار کارخانه مغز قرار می دهد.
• شکستن کارهای بزرگ به هدف های بسیار کوچک: مغز برای آزاد کردن دوپامین نیاز به حس برد و پیروزی دارد. به سرانجام رساندن کارهای خیلی ساده روزمره (حتی مرتب کردن تخت خواب یا شستن ماشین) باعث آزاد شدن قطره چکانی دوپامین سالم در سیستم پاداش می شود.

یک تغییر عجیب: مغز می تواند دوباره خودش را تنظیم کند

شاید مهم ترین چیزی که باید بدانی همین باشد.

مغز بعد از ترک در یک وضعیت ثابت نمی ماند. همان طور که در زمان مصرف خودش را با ماده مخدر تطبیق داده بود، بعد از قطع مصرف هم می تواند به مرور با شرایط جدید سازگار شود.

پژوهش های تصویربرداری طولی روی افراد مبتلا به اختلالات مصرف مواد نشان داده اند که در بیشتر مطالعات بررسی شده، دست کم بخشی از تغییرات عصبی بعد از دوره پرهیز بهبود پیدا کرده است.

این تغییرات در بعضی پژوهش ها در بخش هایی از قشر پیشانی، اینسولا، هیپوکامپ و مخچه دیده شده است. تغییرات عملکردی و شیمیایی مغز هم گزارش شده اند.

البته اینجا باید یک نکته را خیلی صادقانه بگوییم: این پژوهش ها فقط درباره تریاک نبوده اند و اختلالات مصرف مواد مختلف را بررسی کرده اند.

بنابراین نمی شود گفت اگر تریاک را ترک کنی، دقیقا بعد از فلان مدت فلان قسمت مغزت ترمیم می شود.

چنین عدد دقیقی برای همه وجود ندارد.

پس اگر چند هفته از ترک گذشته و هنوز با خودت می گویی مغزم مثل قبل نیست، این به تنهایی نشانه شکست ترک نیست.

ممکن است مغزت هنوز در حال سازگار شدن باشد.

 

آیا مغز بعد از ترک تریاک کاملا به حالت قبل برمی گردد؟

اینجا بهتر است جواب واقعی را بشنوی، نه یک جواب امیدوارکننده ولی غیرعلمی.

برای همه افراد نمی توان گفت مغز کاملاً به وضعیت قبل از مصرف برمی گردد.

از طرف دیگر، نمی توان گفت تغییرات مغز حتماً دائمی هستند.

شواهد موجود نشان می دهند که بخشی از تغییرات مغزی با ادامه پرهیز می تواند بهبود پیدا کند، اما میزان این برگشت پذیری به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ مثلا اینکه چند سال و با چه شدتی مصرف داشته ای، چه ماده افیونی مصرف کرده ای، آیا مواد دیگری همزمان مصرف شده اند، وضعیت جسمی و روانی چطور است و چه نوع درمان و مراقبتی دریافت می کنی.

ضمن اینکه بیشتر مطالعات تصویربرداری روی گروه های بزرگ تری از افراد مبتلا به اختلال مصرف مواد یا مصرف مواد افیونی انجام شده اند.

بنابراین نمی توان نتیجه یک مطالعه را با همان عدد و همان زمان بندی روی یک نفر که تریاک مصرف کرده است پیاده کرد.

پس اگر جایی خواندی:

مغز بعد از سه ماه کاملا ترمیم می شود؛ کمی با احتیاط نگاه کن.

ممکن است بخشی از تغییرات در این مدت بهتر شود، اما ترمیم کامل مغز در سه ماه یک قانون علمی ثابت برای همه نیست.

چرا بعضی ها بعد از ترک احساس می کنند حال ذهنی شان بدتر شده است؟

گاهی آدم ترک می کند و انتظار دارد از همان روزهای اول همه چیز بهتر شود. اما در عمل ممکن است مدتی برعکس به نظر برسد.

ممکن است اضطراب بیشتر شود، حوصله کمتر شود، انگیزه پایین بیاید یا حتی احساس کنی قبل از ترک حال بهتری داشتی.

یکی از دلایلش این است که اثر ماده دیگر وجود ندارد و سازگاری هایی که مغز در دوره مصرف ایجاد کرده، هنوز کاملاً از بین نرفته اند.

از طرف دیگر، ممکن است همزمان خواب خوبی نداشته باشی، درد داشته باشی، درگیر مشکلات خانوادگی یا کاری باشی یا مدام نگران باشی که دوباره سمت مصرف برگردی.

بنابراین هر حال بدی بعد از ترک را نباید به آسیب مغزی نسبت داد.

• گاهی خواب خراب است.
• گاهی اضطراب است.
• گاهی فشار زندگی است.
• گاهی هم واقعا بخشی از روند سازگاری مغز بعد از قطع ماده است.

اگر علائم شدید هستند یا مدت زیادی ادامه پیدا کرده اند، بهتر است بررسی پزشکی یا روانپزشکی انجام شود. مخصوصاً اگر اضطراب خیلی شدید، گیجی، اختلال جدی در زندگی روزمره یا افکار مربوط به آسیب زدن به خودت را داری.

این موارد را نباید صرفا به حساب طبیعی بودن ترک گذاشت.

Repeated opioid use overloads circuits in multiple brain regions, including those involved with learning and memory, emotion, judgment and self-control. At the same time, the brain gradually releases less dopamine in response to other things the person once found pleasurable.

مصرف مکرر مواد افیونی، مدارهایی را در مناطق مختلف مغز، از جمله مناطقی که با یادگیری و حافظه، احساسات، قضاوت و خودکنترلی مرتبط هستند، بیش از حد بارگیری می‌کند. در عین حال، مغز به تدریج در پاسخ به چیزهای دیگری که زمانی برای فرد لذت‌بخش بودند، دوپامین کمتری آزاد می‌کند.

منبع: NBC News

کلام آخر

اگر تریاک را ترک کرده ای و هنوز احساس می کنی مغزت مثل قبل نیست، چیزی که تجربه می کنی لزوما عجیب یا نشانه ضعف تو نیست. بعد از مصرف طولانی مدت مواد افیونی، مغز در مدارهای مربوط به پاداش، استرس، احساسات و کنترل رفتار دچار سازگاری می شود و بعد از قطع مصرف به زمان نیاز دارد تا دوباره خودش را تنظیم کند.

به همین دلیل بی انگیزگی، اختلال خواب، اضطراب، مشکل تمرکز یا میل به مصرف ممکن است حتی بعد از تمام شدن علائم جسمی ترک هم ادامه داشته باشند.

قسمت امیدوارکننده این است که این تغییرات لزوما همیشگی نیستند. پژوهش ها نشان داده اند که با ادامه پرهیز، بخشی از تغییرات ساختاری و عملکردی مغز می تواند بهبود پیدا کند، اما هیچ زمان مشخصی برای ترمیم کامل مغز وجود ندارد و شرایط هر فرد با دیگری فرق می کند.

اگر بعد از ترک هنوز مشکل داری، لازم نیست فکر کنی همه چیز خراب شده؛ اما بهتر است مشکلات ماندگار را هم نادیده نگیری و برای ادامه درمان و پیشگیری از برگشت کمک تخصصی بگیری.

درمان های دارویی مناسب در کنار حمایت روانی و رفتاری می توانند برای افراد مبتلا به اختلال مصرف مواد افیونی بخش مهمی از مسیر بهبودی باشند.